Konopie i kannabinoidy

Opracowane przez CAM Cancer Collaboration | 30 października 2020 r.

• Streszczenie i najważniejsze informacje
• Co to jest?
• Czy to działa?
• Czy to bezpieczne?
• Bibliografia
• Informacje o dokumencie

Opis

Konopie do zastosowań leczniczych („medyczna marihuana”) to preparaty na bazie składników konopi siewnej (Cannabis sativa L.) wykorzystywane do celów medycznych. Składnikami typowymi dla roślin z rodziny konopiowatych są kannabinoidy, które są odpowiedzialne za działanie farmakologiczne. Marihuana medyczna jest najczęściej stosowana w leczeniu takich dolegliwości jak spastyczność neurogenna, nudności i wymioty wywołane przez chemioterapię, jadłowstręt czy ból przewlekły.

Skuteczność

Dostępne randomizowane badania z grupą kontrolną dotyczące marihuany medycznej i kannabinoidów w terapii objawowej wskazują na następujące rezultaty

Nudności i wymioty: nieznaczna poprawa działania standardowych leków przeciwwymiotnych u pacjentów z nudnościami i wymiotami wywołanymi przez chemioterapię (n=2), ale nie przez radioterapię (n=2).

Jadłowstręt: brak wpływu (n=2) lub nieznaczne zwiększenie (n=2) łaknienia.

Zaburzenia smaku: wstępne dowody (n=1) wskazujące na potencjalnie korzystny wpływ na zaburzenia smaku.

Ból: brak wpływu na nasilenie bólu związanego z nowotworem (n=1), ale niewielka poprawa u pacjentów z bólem neuropatycznym niezwiązanym z nowotworem(1 przegląd systematyczny z n=16).

Bezpieczeństwo

Marihuana medyczna i kannabinoidy mają wpływ na ośrodkowy układ nerwowy. Oddziaływanie jest zależne od dawki i obejmuje: zmiany nastroju (euforia i dysforia), zaburzenia pamięci, zamglone widzenie, zawroty głowy i suchość w ustach. Ryzyko interakcji pomiędzy marihuaną medyczną i kannabinoidami a innymi lekami jest niskie.

Opis, tło i charakterystyka rośliny leczniczej

Zwrot „medyczna marihuana” odnosi się do kwiatów lub ekstraktu z kwiatów, a także preparatów na bazie składników konopi siewnej (Cannabis sativa L.) wykorzystywanych do celów medycznych. Ten gatunek roślin z rodziny konopiowatych (Cannabaceae) jest znany na całym świecie przede wszystkim ze swoich długich palczastych liści, które również są używane jako środek odurzający. Kwestią sporną jest to, czy Cannabis indica i Cannabis ruderalis są podgatunkami Cannabis sativa, czy też osobnymi gatunkami (1, 2).

Konopie rozprzestrzeniły się z Azji Środkowej na cały świat jako roślina uprawiana na potrzeby pozyskiwania włókna konopnego (3). Konopie uprawne charakteryzują się jednak niską zawartością substancji psychoaktywnych w porównaniu z konopiami używanymi do celów medycznych, których uprawy podlegają odmiennym regulacjom prawnym w poszczególnych krajach (4). W języku potocznym słowo „konopie” odnosi się zbiorczo do różnego typu narkotyków wytwarzanych z roślin konopnych. Z kolei termin „marihuana” (potocznie „maryśka”, „trawa” lub „zioło”) odnosi się do produktu uzyskiwanego z suszonych liści i kwiatów konopi, natomiast „haszysz” (zwany również „haszem”) otrzymywany jest z żywicy kwiatostanów (5).

Składniki i wymagania dotyczące jakości

W konopi siewnej zidentyfikowano jak dotąd ok. 560 różnych substancji (6). Wśród nich ok. 120 to kannabinoidy specyficzne dla tego rodzaju roślin i odpowiedzialne za ich efekt farmakologiczny (6). Kannabinoidy są niejednorodną grupą substancji. Należą do nich fitokannabinoidy, syntetyczne kannabinoidy oraz endokannabinoidy (transmitery fizjologicznie produkowany przez ludzki organizm). Najważniejsze fitokannabinoidy to delta-9-tetrahydrokannabinol (THC), kannabidiol (CBD) i ich nieaktywne prekursory, kwas delta-9-tetrahydrokannabinolowy (THC-A) i kwas kannabidiolowy (CBD-A) (6). Stężenie kannabinoidów zależy od części rośliny, z której zostały pozyskane (np. z kwiatów lub liści), a także od zastosowanej metody izolacji. Największe ilości kannabinoidów znajdują się w olejkach eterycznych otrzymywanych poprzez destylację kwiatów lub żywicy (3). Takiego olejku eterycznego nie należy mylić z olejem konopnym otrzymywanym z nasion konopi, który, jako olej jadalny, nie zawiera istotnych ilości kannabinoidów.

Na poziomie europejskim jak dotąd nie wprowadzono jednolitych norm jakości dla konopi i preparatów medycznych na bazie konopi. Niemiecka farmakopea zawiera monografie na temat kwiatów konopi, żywicy konopnej oraz dronabinolu (THC) i kannabidiolu. Odpowiednie regulacje dotyczące wyciągu z konopi są obecnie opracowywane.

Lek oparty na kwiatach konopi składa się z suszonych szczytów żeńskich pędów rośliny Cannabis sativa L. Zawartość powinna odpowiadać od 90% do 110% deklarowanej ilości kannabinoidów (np. THC i CBD) i kwasów karboksylowych (w tym THC-A i CBD-A), liczonych odpowiednio jako THC i CBD.

Nabilon to syntetyczna pochodna THC o porównywalnych efektach farmakologicznych.

Domniemane wskazania

Wyniki badań interwencyjnych uzasadniają stosowanie marihuany medycznej w leczeniu spastyczności, nudności i wymiotów wywołanych przez leki cytostatyczne, jadłowstrętu u pacjentów z zakażeniem HIV/AIDS i osób cierpiących na przewlekły ból. Do innych potencjalnych wskazań zalicza się zaburzenia żołądkowo-jelitowe, neurozapalenia oraz wybrane choroby neurologiczne i psychiczne (7).

Kannabidiol (CBD) stosowany jest samodzielnie w leczeniu padaczki (8–10), a ze względu na działanie przeciwpsychotyczne również w leczeniu schizofrenii oraz psychoz schizofrenoidalnych (11–13).

Stosowanie i dawkowanie

Obrót produktami leczniczymi opartymi na konopiach jest regulowany prawnie, przy czym przepisy dotyczące medycznego zastosowania konopi różnią się w poszczególnych krajach. Uzasadnienie wniosku importowego wymaga spełnienia określonych wymogów prawnych. Okoliczności prawne związane z obrotem i stosowaniem nielicencjonowanych wyciągów z roślin konopi (np. ekstraktów wytwarzanych w aptekach) różnią się istotnie pomiędzy poszczególnymi państwami. Nabiximols jest dopuszczony do stosowania w Europie u pacjentów cierpiących na spastyczność związaną ze stwardnieniem rozsianym. Dronabinol jest dopuszczony do stosowania w Stanach Zjednoczonych jako lek przeciwwymiotny dla osób z nudnościami wywołanymi przez chemioterapię oraz jako środek pobudzający łaknienie u pacjentów z AIDS. Nabilon jest produkowany w Wielkiej Brytanii i dopuszczony do stosowania u pacjentów cierpiących na nudności i wymioty wywołane przez chemioterapię.

W Niemczech medyczna marihuana może być przepisana na receptę (w postaci kwiatów konopi, wyciągu oraz preparatów na bazie dronabinolu/kannabidiolu) jako zatwierdzony i zastrzeżony wyrób medyczny (Canemes® i Sativex®) lub jako zastrzeżony wyrób medyczny bez rejestracji w Niemczech (Marinol® pochodzący z importu) (14). Leki te są podawane doustnie w postaci oleistego lub alkoholowego roztworu, kapsułek, herbaty lub aerozolu do jamy ustnej. Na życzenie pacjenta i w zależności od dolegliwości zasadne może być również stosowanie w postaci wziewnej.

Zamiast palenia zaleca się korzystanie z atomizera (waporyzatora), który pozwala uniknąć wdychania szkodliwych substancji smolistych oraz innych zanieczyszczeń (15, 16).

Dawkowanie wymaga indywidualnego dostosowania w zależności od pacjenta, drogi podania, wskazań do stosowania oraz czasu trwania efektu terapeutycznego.

Zarówno marihuanę medyczną, jak i inne preparaty na bazie kannabinoidów należy początkowo podawać w niewielkich dawkach, a później stopniowo je zwiększać, aby zminimalizować ryzyko nasilonych działań niepożądanych. W poniższej tabeli przedstawiono ogólne informacje o dawkowaniu kwiatów konopi, wyciągu z konopi i kannabinoidów.

Tabela nr 1. Dawkowanie kwiatów konopi, kannabinoidów i wyciągu z konopi do stosowania doustnego oraz podawania do jamy ustnej (źródło: Kiefer A i inni, „Cannabis for medical purposes and its prescription” („Konopie do użytku medycznego i wskazania do ich stosowania”). Bundesgesundheitsbl, 2019 r.; 62:811–7).

Zróżnicowanie dawkowania indywidualnego może wynikać z cech farmakokinetycznych preparatu oraz drogi podania, w tym z niskiej rozpuszczalności kannabinoidów w wodzie, ograniczającej biodostępność doustną do 5–20% (17). Stosowanie w formie wziewnej może z kolei znacznie zwiększać biodostępność preparatu i zapewniać szybsze działanie. W przypadku inhalacji maksymalne stężenie kannabinoidów w osoczu osiągane jest po około 20 minutach, natomiast przy podaniu doustnym dopiero po 2–4 godzinach (patrz: Tabela nr 2). Efekty farmakologiczne nie są jednak ściśle skorelowane z osiąganym maksymalnym stężeniem w osoczu (18). Ze względu na długi okres półtrwania w osoczu (28–57 godzin) substancje czynne pozostają wykrywalne we krwi i w moczu przez kilka dni, a nawet tygodni. Biodostępność kannabinoidów można zwiększyć poprzez poprawę ich rozpuszczalności, m.in. dzięki jednoczesnemu spożyciu z posiłkami wysokotłuszczowymi lub zastosowaniu preparatów galenowych, np. w oleju sezamowym.

Tabela nr 2. Szybkość i czas działania konopi w formie wziewnej i doustnej (źródło: Kiefer A i inni, „Cannabis for medical purposes and its prescription” („Konopie do użytku medycznego i wskazania do ich stosowania”). Bundesgesundheitsbl, 2019 r.; 62:811–7).

W przypadku przepisywania kwiatów konopi lub wyciągu z konopi, na recepcie podana musi być odmiana konopi lub pożądana dawka THC i CBD (w %).

Mechanizmy działania

Wiele efektów działania fitokannabinoidów oraz kannabinoidów syntetycznych w organizmie ludzkim zależy od ich oddziaływania z układem endokannabinoidowym oraz jego receptorami. Głównymi receptorami błonowymi, na które oddziałują kannabinoidy, są receptory CB1 i CB2. Wciąż pozostaje przedmiotem dyskusji, czy poza receptorami CB1 i CB2 do układu endokannabinoidowego można zaliczyć również inne receptory.

Obydwa receptory CB należą do receptorów sprzężonych z białkami G (GPCR) i powodują spadek stężenia wtórnych przekaźników wewnątrzkomórkowych poprzez hamowanie aktywności cyklazy adenylanowej (21). Receptory CB1 są obecne w dużej ilości w korze mózgu i hipokampie, jak również w jądrach podstawnych i móżdżku. W związku z tym można je wiązać z aktywnością obszarów mózgowia odpowiedzialnych za sprawnością umysłową i motywację, koordynację ruchową, orientację w przestrzeni i przetwarzanie bodźców zmysłowych. Receptory CB1 odgrywają również rolę neuroprotekcyjną w ośrodkowym układzie nerwowym, gdyż poprzez hamowanie presynaptyczne modulują aktywność licznych układów neuroprzekaźnikowych (22).

Receptory CB2 są obecne w niemal wszystkich komórkach układu odpornościowego, w tym w komórkach mikrogleju ośrodkowego układu nerwowego. Ich aktywacja wywołuje łagodne działanie przeciwzapalne, w wyniku czego modulują przebieg ostrych i przewlekłych procesów zapalnych (23).

Naturalnym ligandem obu typów receptorów CB jest między innymi anandamid, pochodna kwasu arachidonowego, zaliczana do endokannabinoidów.

Tetrahydrokannabinol (THC) to częściowy agonista obydwu receptorów kannabinoidów. Jego działanie psychotropowe zależne jest przede wszystkim od aktywacji receptora CB1. Efekt ten dotyczy zarówno pożądanego terapeutycznego (oddziaływania na ból, nudności i łaknienie oraz funkcje motoryczne), jak i efektów niekorzystnych z terapeutycznego punktu widzenia (dysforia, halucynacje, zaburzenia myślenia i pamięci, zawroty głowy, objawy wegetatywne) (24).

W odróżnieniu od THC, CBD słabo wiąże się z receptorami układu kannabinoidowego. Jako allosteryczny modulator CB1, CBD prowadzi do osłabienia wiązania i aktywacji receptora przez THC (25). Przypuszcza się, że przeciwpadaczkowe działanie CBD wynikać może z hamowania aktywności hydrolazy amidów kwasów tłuszczowych (FAAH), co prowadzi do zwiększenia stężenia anandamidu. W eksperymentach na zwierzętach zwiększone stężenie anandamidu w płynie mózgowo-rdzeniowym prowadziło do spadku częstotliwości skurczy mięśniowych.

Leczenie podtrzymujące/opieka paliatywna

Opis uwzględnionych badań

Nudności i wymioty wywoływane przez chemioterapię

Przegląd systematyczny przeprowadzony przez Cochrane Collaboration objął 23 badania i miał za cel ocenę skuteczności kannabinoidów w leczeniu nudności i wymiotów. Analizie poddano badania z zastosowaniem nabilonu (12 badań; dawki 1–2 mg doustnie 2–5 razy dziennie) oraz dronabinolu (11 badań; dawki 10–15 mg/m² powierzchni ciała lub 10–15 mg do 5 razy dziennie). Niemal wszystkie badania ujęte w analizie pochodziły z lat 1975 - 1991, czyli z okresu, w którym nie były jeszcze dostępne antagonisty receptorów 5-HT3 lub NK1. Smith i wsp. w swojej publikacji stwierdzili: „Leki oparte na konopiach mogą być przydatne w leczeniu uporczywych nudności i wymiotów wywoływanych chemioterapią. Niemniej jednak ograniczenia metodologiczne dostępnych badań nie pozwalają na wyciągnięcie jednoznacznych wniosków, a dalsze badania, uwzględniające aktualnie stosowane schematy chemioterapii oraz nowsze leki przeciwwymiotne, prawdopodobnie zmodyfikują te wnioski” (26).

W ramach przeglądu systematycznego przeprowadzonego przez Tafelskiego i wsp. (35) ocenie poddano sześć przeglądów systematycznych dotyczących stosowania kannabinoidów w leczeniu nudności i wymiotów wywoływanych przez chemioterapię. W pracy stwierdzono, że kannabinoidy powinny być stosowane wyłącznie w przypadkach lekoopornych lub uporczywych nudności i wymiotów wywoływanych przez chemioterapię.

Dostępne są dwa randomizowane badania kliniczne dotyczące nowszych leków przeciwwymiotnych, które nie zostały uwzględnione we wcześniejszych przeglądach systematycznych (27, 28). Meiri i wsp. (27) ocenili skuteczność dronabinolu i ondansetronu w leczeniu opóźnionych nudności i wymiotów wywoływanych chemioterapią u 64 pacjentów z różnymi nowotworami, poddanych umiarkowanie lub silnie emetogennej chemioterapii. Badanie miała charakter randomizowany, czteroramienny, z grupą kontrolną otrzymującą placebo. Wszyscy pacjenci otrzymywali deksametazon i ondansetron w 1. dniu chemioterapii w ramach standardowej profilaktyki przeciwwymiotnej oraz dodatkowo dronabinol („grupa z dronabinolem”) lub placebo („grupa z placebo”). Następnie, w dniach 2–5 po chemioterapii, grupa otrzymująca dronabinol w 1. dniu została ponownie losowo podzielona na trzy podgrupy: otrzymujące ondansetron, dronabinol lub skojarzenie ondansetronu z dronabinolem. Grupa placebo w dniach 2–5 nie otrzymywała ani ondansetronu, ani dronabinolu, a jedynie placebo. Nie stwierdzono istotnych różnic w zakresie pierwszorzędnego punktu końcowego, tj. „zapobiegania opóźnionym nudnościom” w dniach 2-5 po chemioterapii, pomiędzy trzema aktywnymi ramionami (ondansetron — 58%, dronabinol — 54%, ondansetron + dronabinol — 47%; p=n.s.). Odsetek pacjentów bez opóźnionych nudności był najniższy w grupie placebo (20%), jednak różnica ta nie osiągnęła istotności statystycznej, prawdopodobnie z powodu małej liczebności badania (dowód niskiej jakości). W odniesieniu do drugorzędowych punktów końcowych dronabinol, ondansetron oraz ich skojarzenie wykazywały porównywalną skuteczność i były istotnie skuteczniejsze od placebo w zapobieganiu nudnościom i wymiotom wywoływanym chemioterapią w całym okresie badania, natomiast dronabinol był skuteczniejszy niż placebo w zapobieganiu nudnościom i wymiotom w dniu 1. chemioterapii.

W drugim badaniu z randomizacją, Duran i wsp. (28) oceniali skuteczność nabiximolsu w porównaniu z placebo w zapobieganiu opóźnionym nudnościom i wymiotom wywoływanym chemioterapią u 16 pacjentów poddawanych chemioterapii o umiarkowanym potencjale emetogennym. Do badania włączono chorych, u których w poprzednim cyklu chemioterapii wystąpiły opóźnione nudności i wymioty pomimo stosowania standardowej profilaktyki przeciwwymiotnej.Po wystąpieniu nudności i wymiotów wywoływanych przez chemioterapię pacjenci z grupy interwencyjnej otrzymywali nabiximols (w indywidualnie dobranych dawkach) od 2 godzin do 4. dnia po chemioterapii. W ramach podstawowego leczenia pacjenci w obu grupach otrzymywali standardowe leki przeciwwymiotne. W grupie z nabiximolsem występowanie opóźnionych wymiotów (pierwszorzędny punkt końcowy) było znacznie niższe (dowód niskiej jakości). Niemniej jednak łagodne lub umiarkowane zdarzenia niepożądane, takie jak niepokój, utrata przytomności, halucynacje, zawroty głowy i suchość w ustach, występowały w grupie leczonej nabiximolsem z większą częstotliwością.

Nudności wywoływane przez radioterapię

Priestman i inni (29) porównali stosowanie nabilonu i metoklopramidu w zapobieganiu nudnościom wywoływanym przez radioterapię w podwójnie zaślepionym randomizowanym badaniu z udziałem 40 pacjentów. W badaniu nie stwierdzono żadnych różnic w przeciwwymiotnym działaniu 2 mg nabilonu w porównaniu z 30 mg metoklopramidu, ale wykazano częstsze występowanie reakcji niepożądanych, takich jak zawroty głowy, dezorientacja, suchość w ustach lub zmęczenie u pacjentów otrzymujących nabilon (dowód niskiej jakości).

Côté i inni (30) zbadali działanie nabilonu na nudności (cel drugorzędny) podczas radioterapii u 56 pacjentów z rakiem głowy i szyi w podwójnie zaślepionym randomizowanym badaniu z grupą kontrolną otrzymującą placebo. Autorzy nie stwierdzili żadnych różnic w zakresie częstości występowania nudności pomiędzy dwiema grupami (dowód umiarkowanej jakości). Więcej szczegółowych informacji na temat tego badania można znaleźć niżej w części poświęconej „jakości życia”.

Nudności wieloczynnikowe

W okresie 30 dni obserwowano 112 pacjentów z zaawansowanym nowotworem w specjalistycznym ośrodku opieki paliatywnej; 47 pacjentów otrzymywało nabilon, a u 65 nie stosowano tego leku (31). Poprawa w zakresie nudności i dolegliwości bólowych była znacznie większa pacjentów otrzymujących nabilon, po skorygowaniu wyników zgodnie z techniką propensity score matching. Nie podano informacji na temat bezpieczeństwa leku. Ponieważ pacjenci nie byli randomizowani, z badania nie można wyciągnąć wniosków na temat związku przyczynowego pomiędzy zastosowaniem leku a odnotowywanymi zmianami w nasileniu dolegliwości (dowód bardzo niskiej jakości).

Wyniszczenie nowotworowe

W randomizowanym podwójnie zaślepionym trójramiennym badaniu przeprowadzonym przez Strassera i innych (36) pacjenci (n=243) z nowotworem w różnym stadium, którzy doświadczyli niezamierzonej utraty wagi ciała na poziomie > 5%, otrzymywali standaryzowany wyciąg z konopi (dwa razy dziennie kapsułka zawierająca 2,5 mg THC i 1 mg kannabidiolu), czysty THC (delta-9-tetrahydrokannabinol; dwa razy dziennie kapsułka zawierająca 2,5 mg THC) lub placebo przez okres sześciu tygodni. Pierwszorzędnym punktem końcowym była zmiana łaknienia w okresie od początku badania do tygodnia 6., mierzona na wzrokowej skali analogowej (na podstawie średniej mierzonych codziennie wartości), a także zmiana jakości życia (mierzona na podstawie skróconego kwestionariusza EORTC QLQ-C30). Wypełnione kwestionariusze EORT-QLQ-C30 oraz kwestionariusze dotyczące jadłowstrętu/wyniszczenia były zbierane co dwa tygodnie. Spożycie, nastrój i nudności u pacjentów były oceniane codziennie na podstawie wzrokowej skali analogowej. Nie stwierdzono znacznych różnic w zakresie pierwszorzędnego punktu końcowego (tj. różnic w nasileniu apetytu i jakości życia pomiędzy trzema ramionami badania po sześciu tygodniach). Nie stwierdzono także znacznych różnic w zakresie drugorzędnych punktów końcowych. Badanie zostało przerwane po ewaluacji śródokresowej w związku z brakiem efektów (dowód wysokiej jakości).

Jatoi i inni (37) ocenili działanie (a) podawanego doustnie dronabinolu zplacebo w porównaniu z (b) pochodną progesteronu — megestrolem (w połączniu z placebo) lub (c) połączenie dronabinolu z megestrolem. W tym randomizowanym podwójnie zaślepionym badaniu wzięło udział łącznie 469 pacjentów z nowotworem w zaawansowanym stadium, którzy doświadczyli utraty masy ciała. W porównaniu z dronabinolem, octan megestrolu dał lepsze rezultaty pod względem poprawy łaknienia, spożycia pokarmów i masy ciała. Kombinacja dronabinolu z megestrolem nie była skuteczniejsza niż sam megestrol (dowód wysokiej jakości).

Turcott i współpracownicy (39) oceniali wpływ nabilonu na nasilenie objawów jadłowstrętu i wyniszczenia (pierwszorzędowy punkt końcowy), mierzone za pomocą skali AC/S-12 kwestionariusza FAACT, w podwójnie zaślepionym, randomizowanym badaniu z grupą kontrolną otrzymującą placebo. W badaniu uczestniczyło 33 pacjentów z zaawansowanym niedrobnokomórkowym rakiem płuca.Pacjenci otrzymywali nabilon lub placebo przez osiem tygodni. Dawka nabilonu w okresie pierwszych dwóch tygodni wynosiła 0,5 mg raz dziennie, a od trzeciego do ósmego tygodnia — 1 mg raz dziennie. Nasilenie objawów jadłowstrętu/wyniszczenia oraz masa ciała nie wykazały różnic pomiędzy dwiema grupami po czterech i ośmiu tygodniach leczenia. W grupie otrzymującej nabilon łaknienie (VAS) było nieznacznie lepsze (P=0,06), a zdolność funkcjonowania mierzona na podstawie kwestionariusza EORTC QLQ-C30 była znacznie lepsza (dowód niskiej jakości).

Odczuwanie zapachu i smaku

W randomizowanym podwójnie zaślepionym badaniu przeprowadzonym przez Brisbois i innych (38) pacjentom (n=46) z nowotworem w stadium zaawansowanym lub przerzutowympodawano tetrahydrokannabinol, THC (początkowo 2,5 mg, następnie eskalowane ) lub placebo przez 18 dni. Pierwszorzędnym punktem końcowym było zmierzenie odczuwania smaku i zapachu w oparciu o kwestionariusz. Drugorzędnymi punktami końcowymi były dane dotyczące łaknienia, nudności, spożycia pokarmów (na podstawie dzienniczka) i jakości życia (na podstawie kwestionariusza FACT zawierającego sekcję do oceny jadłowstrętu/wyniszczenia organizmu). Odczuwanie zapachu i smaku oraz apetyt były znacznie lepsze w grupie otrzymującej THC niż w grupie otrzymującej placebo (dowód niskiej jakości). Jeżeli chodzi o ilość spożywanych pokarmów, jakość życia oraz inne parametry związane z jadłowstrętem/wyniszczeniem, nie stwierdzono znacznych różnic pomiędzy dwiema grupami.

Ból u pacjentów z nowotworem

W niedawnym przeglądzie systematycznym z metaanalizą (51) pięciu badań randomizowanych z grupą kontrolną z udziałem łącznie 1534 uczestników zbadano działanie nabiximolsu lub sprayu do nosa z THC w porównaniu z placebo u pacjentów z silnym bólem związanym z chorobą nowotworową odczuwanym pomimo leczenia opioidami ([49], [48] 2 badania, [47], [45]). Nie stwierdzono znacznej poprawy w zakresie dolegliwości bólowych związanej ze stosowaniem kannabinoidów, ani żadnej różnicy w zakresie częstości występowania skutków ubocznych w stopniu 3 i 4. Pacjenci, którzy otrzymywali kannabinoidy, ocenili swój stan nieznacznie lepiej (p=0,04, NNTB=16), ale odsetek osób, którze przerywali leczenia w związku ze skutkami ubocznymi był wyższy w grupie otrzymującej nabiximols/THC. W grupach stososujących kannabinoidy odnotowano również więcej neurologicznych i żołądkowo-jelitowych skutków ubocznych niż w grupie otrzymującej placebo. Autorzy uznali, że dowody pochodzące ze wszystkich pięciu badań były bardzo niskiej jakości.

Ból neuropatyczny

Przegląd Cochrane (43), dotyczący bólu neuropatycznego u pacjentów bez choroby nowotworowej, obejmował 16 badań przeprowadzonych łącznie w grupie 1750 osób i analizowanych w ramach różnych metaanaliz. Autorzy stwierdzili na ograniczoną pewność wyników badań dotyczących stosowania preparatów na bazie konopi (nabiximolsu — 10 badań, nabilonu — 2 badania, dronabinolu — 2 badania i wziewnej mieszanki THC/CBD — 2 badania). W analizie wskazano na potencjalną skuteczność preparatów na bazie konopi w leczeniu bólu neuropatycznego, stwierdzając zmniejszenie bólu o 4-8% (dowody od bardzo niskiej do umiarkowanej jakości). Nie stwierdzono różnicy w częstości występowania skutków ubocznych stopnia 3-4, ale wykazano, że leczenie przerywano częściej w przypadku pacjentów otrzymujących preparaty na bazie konopi (10% w porównaniu z 5% leczonymi placebo). W tej grupie częściej obserwowano także działania niepożądane, takie jak senność, dezorientacja, bóle głowy, niepokój, objawy psychotyczne oraz uzależnienie.

Jakość życia

Côté i wsp. (30) przeprowadzili podwójnie zaślepione, randomizowane badanie kontrolowane placebo z udziałem 56 pacjentów z rakiem głowy i szyi poddawanych radioterapii, w którym oceniano wpływ nabilonu na jakość życia jako punkt końcowy pierwszorzędowy. Pacjenci otrzymywali zwiększoną dawkę nabilonu lub placebo przez czas trwania radioterapii (7 tygodni). Dawka nabilonu w okresie pierwszego tygodnia wynosiła 0,5 mg raz dziennie, w drugim tygodniu — 0,5 mg dwa razy dziennie, a od trzeciego tygodnia do końca radioterapii — 1 mg dwa razy dziennie. Autorzy wykazali, że czas do pogorszenia jakości życia w trakcie radioterapii nie był wydłużony w grupie otrzymującej nabilon. Tolerancja nabilonu była bardzo dobra w tym badaniu i przy tym sposobie dawkowaniu (dowód umiarkowanej jakości).

Turcott i wsp. (39) ocenili wpływ nabilonu na zdolność funkcjonowania (punkt końcowy drugorzędny, mierzony za pomocą kwestionariusza EORTC QLQ-C30) u 33 pacjentów z zaawansowanym niedrobnokomórkowym rakiem płuca, w podwójnie zaślepionym, randomizowanym badaniu kontrolowanym placebo. Autorzy zaobserwowali lepsze funkcjonowanie w grupie chorych otrzymujących nabilon w porównaniu z grupą otrzymującą placebo (dowód niskiej jakości). Więcej szczegółowych informacji na temat tego badania można znaleźć w części poświęconej „odczuwaniu smaku i zapachu”.

Leczenie przeciwnowotworowe

Nie zidentyfikowano żadnych badań klinicznych z grupą kontrolną.

Profilaktyka

Nie zidentyfikowano żadnych badań.

Zdarzenia niepożądane

Działanie marihuany medycznej na ośrodkowy układ nerwowy może być pożądane lub niekorzystne. W zależności od dawki często występują następujące skutki: zmiany nastrojów (euforia i dysforia), depresja, niepokój i zaburzenia paranoidalne, uczucie depersonalizacji, halucynacje, zaburzenia pamięci, zamglone widzenie i zawroty głowy (17). Działania niepożądane sercowo-naczyniowe obejmują hipotensję i tachykardię. Jednym z częstych działań niepożądanych stosowania konopi jest suchość w jamie ustnej (24).

W randomizowanych badaniach z grupą kontrolną do najczęstszych działań niepożądanych marihuany medycznej należały zawroty głowy (15,5%) (52).

Wraz z długotrwałym stosowaniem obserwuje się narastanie tolerancji na działania psychotropowe i sercowo-naczyniowe, w związku z czym długotrwałej terapii nie należy przerywać nagle (17).

Działania niepożądane związane ze stosowaniem CBD raportowane w badaniach dotyczących leczenia padaczki obejmują ospałość, zmęczenie, wymioty, gorączkę, letarg i podwyższoną aktywność enzymów wątrobowych. Ogólnie rzecz biorąc, badania wykazały dobrą tolerancję CBD (10).

Przeciwwskazania

Pomimo braku jednoznacznych dowodów na istnienie związku przyczynowego pomiędzy stosowaniem marihuany a zaburzeniami psychiatrycznymi, obecność zaburzeń psychotycznych lub dodatni wywiad rodzinny w tym kierunku stanowią przeciwwskazanie do stosowania marihuany medycznej.

THC przenika przez łożysko, a także wydzielane jest do mleka matki. Wpływ kannabinoidów na płodność mężczyzn pozostaje niejednoznaczny, jednak istnieją dowody wskazujące na zmniejszenie liczby i ruchliwości plemników w nasieniu pod wpływem kannabinoidów (53). W związku z tym marihuana medyczna oraz kannabinoidy są przeciwwskazane u kobiet w ciąży, kobiet karmiących piersią, a także u kobiet i mężczyzn starających się o potomstwo.

Niektóre preparaty na bazie marihuany medycznej lub kannabinoidów zawierają dodatki, np. olej sezamowy, które mogą wywoływać reakcje alergiczne (54).

Interakcje

Potencjał interakcji lekowych różnych preparatów na bazie marihuany medycznej i kannabinoidów jest niski. Badania wskazują, że spożycie 200 ml herbaty z kwiatów konopi, palenie papierosów z marihuaną o zawartości THC na poziomie ok. 4% trzy razy dziennie oraz doustne przyjmowanie do 10 mg THC dziennie nie wywiera klinicznie istotnego wpływu na metabolizm substratów cytochromu P450 (CYP450).

Stosowanie kannabidiolu w celach leczniczych może prowadzić do zwiększenia stężenia w osoczu leków będących substratami CYP3A4 lub CYP2C19, szczególnie u dzieci.

Inne kwestie związane z bezpieczeństwem/ostrzeżenia

Przyjmowanie leków na bazie konopi może negatywnie wpływać na zdolność do prowadzenia pojazdów i obsługi maszyn, szczególnie przy zwiększeniu dawki.

Odniesienie

Horneber M., Landwehr C., Kalbermatten Magaya N., Ritter C., Ziemann C., CAM Cancer Collaboration. Marihuana medyczna i kannabinoidy [dokument opublikowany online], 30 października 2020 r.

Historia dokumentu

Ostatnia aktualizacja: październik 2020 r.

Termin kolejnej aktualizacji: październik 2023 r.

Zdjęcie: Mostphotos.com