Biofeedback

Opracowane przez CAM Cancer Collaboration | 6 grudnia 2024 r.

• Streszczenie i najważniejsze informacje
• Co to jest?
• Czy to działa?
• Czy to bezpieczne?
• Tabele dowodów
• Bibliografia
• Informacje o dokumencie

Opis

Biofeedback to technika terapeutyczna, która pomaga pacjentom nauczyć się kontrolować funkcje fizjologiczne zazwyczaj pozostające poza świadomą kontrolą, takie jak częstość akcji serca, napięcie mięśni czy ciśnienie tętnicze.

Dzięki wykorzystaniu elektronicznych urządzeń monitorujących biofeedback dostarcza natychmiastowej informacji zwrotnej o tych funkcjach organizmu. Informacja ta wspiera pacjenta w świadomym wprowadzaniu zmian służących poprawie zdrowia i samopoczucia.

Skuteczność

Funkcje jelitowe i anorektalne: Istnieją dane pochodzące z metaanalizy, dwóch randomizowanych badań kontrolowanych (RCT) oraz badania kohortowego, że biofeedback może poprawiać funkcje jelitowe i anorektalne u pacjentów z rakiem odbytnicy. Dowody te są jednak obarczone ryzykiem błędu.

Nakłucie portu naczyniowego: jedno badanie RCT (n=62) dostarcza danych, że gra w wirtualnej rzeczywistości oparta na biofeedbacku oddechowym może redukować ból, strach i lęk u dzieci leczonych onkologicznie podczas nakłucia portu naczyniowego.

Inne wyniki: dostępne obecnie dowody są niejednoznaczne. Pochodzą z niewielkiej liczby badań dla każdego punktu końcowego, a wszystkie badania mają ograniczenia metodologiczne. Dotyczą one wpływu biofeedbacku na trzymanie moczu po leczeniu raka prostaty (jedno RCT, jedno badanie kohortowe), lęk (dwa RCT), zaburzenia funkcji poznawczych (jeden przegląd systematyczny, jedno RCT), jakość życia (jeden przegląd systematyczny, jedno RCT), ból (jeden przegląd systematyczny, jedno RCT), nudności (jedno RCT) oraz sen i zmęczenie (jeden przegląd systematyczny, dwa RCT).

Bezpieczeństwo

Biofeedback jest zasadniczo uznawany za metodę bezpieczną. Zgłaszane działania niepożądane są zwykle łagodne i przemijające.

Co to jest?

Opis i definicja

Biofeedback to proces, który umożliwia pacjentowi nauczenie się modyfikowania aktywności fizjologicznej w celu poprawy zdrowia i sprawności (Association for Applied Psychophysiology and Biofeedback USA, 2020). Dostępnych jest wiele technik biofeedbacku. Dwiema technikami najczęściej stosowanymi przez osoby chore na nowotwory są elektromiografia (EMG), mierząca aktywność elektryczną mięśni, oraz biofeedback temperatury skóry. Wykorzystywane urządzenia szybko i dokładnie przekazują użytkownikowi informację zwrotną. Prezentowanie tej informacji, często połączone ze zmianami sposobu myślenia, emocji i zachowania, rzekomo wspiera pożądane zmiany w funkcjach fizjologicznych. Z czasem zmiany te mogą być wywoływane i utrzymywane bez dalszego korzystania z urządzenia mierzącego.

Domniemane wskazania

Biofeedback ma ułatwiać monitorowanie i regulację określonych reakcji fizjologicznych, których pacjent w innym przypadku nie jest świadomy. Z użyciem bioczujników informacje dotyczące konkretnych aktywności fizjologicznych są przekazywane użytkownikowi, aby zwiększyć samoświadomość stanów wewnętrznych i pomóc w nabywaniu umiejętności samoregulacji (Yu 2018).

W opiece onkologicznej biofeedback bywa stosowany w celu zmniejszania stresu i lęku, łagodzenia bólu oraz wspierania rehabilitacji (Crevenna 2022). Mechanizm rozluźnienia mięśni wydaje się także ograniczać dolegliwości, takie jak objawy żołądkowo-jelitowe (nudności i wymioty) wywoływane przez wysoki poziom lęku.

Mechanizm działania

Biofeedback ma rzekomo umożliwić mózgowi „uczenie się” umiejętności samoregulacji poprzez zmianę wzorców elektroencefalogramu (EEG), co ma prowadzić do zmian w zakresie nasilenia objawów (Hetkamp 2019). Celem biofeedbacku jest także poprawa świadomej kontroli nad mimowolną aktywnością fizjologiczną pacjenta, np. nudnościami i wymiotami, obwodowym przepływem krwi lub funkcjami anorektalnymi; może on również działać jako czynnik odwracający uwagę (Burish 1992; Li 2022).

Sugerowano, że „reakcja relaksacyjna” może pomagać w przerwaniu cyklu „ból - lęk - napięcie mięśniowe” (Tsai 2007). Według zwolenników tej metody opanowanie biofeedbacku i umiejętności relaksacyjnych może zwiększać poczucie własnej sprawczości, ponieważ pomaga osobom chorym na nowotwory uzyskać większe poczucie kontroli nad działaniami niepożądanymi, w tym nad bólem przewlekłym (Tsai 2007).

Zastosowanie i dawkowanie

Biofeedbacku nauczają pracownicy ochrony zdrowia, w tym psychologowie kliniczni i pielęgniarki, a także hipnoterapeuci i praktycy terapii komplementarnych. Szkolenie odbywa się w grupach albo podczas sesji indywidualnych trwających 20-30 minut. Można także korzystać z interaktywnych programów komputerowych lub urządzeń mobilnych, z udziałem terapeuty albo bez takiego wsparcia (Yu 2018).

Zalecenia dotyczące „dawkowania” są jednak niespójne. Na przykład w przypadku biofeedbacku mającego oddziaływać na częstotliwość akcji serca, publikacje różnią się w znacznym stopniu w zakresie całkowitego czas trwania interwencji, liczby sesji i miejsce prowadzenia treningu (Lalanza 2023). „Dawkowanie” zależy od celu treningu, a wytycznych na ten temat nie ma (Yu 2018).

Nacisk kładzie się na trening, a nie na leczenie, ponieważ biofeedback jest interwencją aktywną (Frank 2010). Uczestnicy otrzymują szczegółowe objaśnienia, w tym informacje jak wpływać na reakcje fizjologiczne i doświadczane objawy. Na przykład użytkownikom biofeedbacku EMG mówi się, że pomocne może być wyobrażenie sobie rozluźniania mięśni i puszczania napięcia, a następnie obserwowanie, jak zmienia się odczyt i sygnał dźwiękowy z urządzenia.

Użytkownikom biofeedbacku temperatury skóry zaleca się wyobrażenie sobie, że palce i dłonie są ciepłe i rozluźnione. Niewielka opaska pokazuje zmiany temperatury na palcu.

Kwestie prawne

Biofeedback Certification International Alliance (BCIA) certyfikuje osoby spełniające standardy kształcenia i szkolenia w zakresie biofeedbacku oraz neurofeedbacku, a także odnawia certyfikaty osób spełniających wymagania dotyczące kształcenia ustawicznego.

W Europie Biofeedback Federation of Europe (BFE) oraz European Association for Biofeedback and Applied Psychophysiology (EABP) działają na rzecz ustalania standardów, prowadzenia certyfikacji i tworzenia społeczności specjalistów zaangażowanych w rozwój technik biofeedbacku.

W Stanach Zjednoczonych Association for Applied Psychophysiology and Biofeedback USA (AAPB) jest jedną z głównych organizacji zawodowych w tej dziedzinie; współpracuje z BCIA w celu utrzymywania standardów i wspierania dalszych badań nad biofeedbackiem.

Czy to działa?

W opiece onkologicznej różne rodzaje biofeedbacku stosowano w wielu kontekstach medycznych i rehabilitacyjnych.

Opublikowano dwa przeglądy systematyczne. Jeden dotyczył biofeedbacku u pacjentów z zaburzeniami czynności jelit po operacji raka odbytnicy; obejmował 12 badań z udziałem łącznie 561 pacjentów: dwa badania randomizowane z grupą kontrolną, dwa badania nierandomizowane i osiem serii przypadków (Li 2022).

Drugi przegląd systematyczny dotyczył stosowania neurofeedbacku (NF) lub biofeedbacku z elektroencefalografią (EEG) u pacjentów onkologicznych i obejmował sześć badań: trzy badania RCT (odpowiednio n=71, n=71 i n=82), jedno badanie obserwacyjne (n=22) i dwa opisy przypadków (Hetkamp 2019).

Ponadto w ośmiu badaniach RCT opisanych w dziewięciu publikacjach (Burish 1992; Cho 2021; de Lira 2019; Fink 2023; Hasuo 2023; Kye 2016; Liu 2019; Savaş 2024b; Tsai 2007) oraz w dwóch kontrolowanych badaniach kohortowych (Liang 2016; Yoshida 2018) oceniano korzyści ze stosowania biofeedbacku u pacjentów onkologicznych. Dla poszczególnych końcowych dostępnych jest bardzo niewiele badań, a większość z nich ma małą liczebność próby i ograniczenia metodologiczne. Badania zestawiono w tabeli poniżej (Tabela 1).

Zidentyfikowano także 14 małych badań pilotażowych (Burch 2020; Chen 2022; Chepeha 2024; Dreneva 2020; Fournié 2022; Girod-Roux 2020; Gruber 1993; Rolbiecki 2023; Şahin 2016; Savaş 2024a; Schmidt 2023; Schwenk 2016; Sideroff 2023; Yamauchi 2021), których nie omówiono szczegółowo ze względu na dostępność badań RCT o większej wartości.

Opis badań

Funkcje jelitowe i anorektalne

Dobrze przeprowadzony przegląd systematyczny z metaanalizą obejmował 12 badań dotyczących stosowania biofeedbacku u pacjentów z zaburzeniami czynności jelit po operacyjnym leczeniu raka odbytnicy (Li 2022). Metaanaliza wykazała istotną poprawę czynności jelit (skala Wexnera: t=7, MD=3,33; 95% CI 2,48-4,18; skala Vaizeya: t=3, MD=2,46; 95% CI 1,98-2,93). Większość badań stanowiły jednak serie przypadków lub badania nierandomizowane; były one przeważnie małe i obarczone dużym ryzykiem błędu.

Dobrze przeprowadzone badanie RCT (n=126) dotyczące biofeedbacku EMG u pacjentów z rakiem odbytnicy w odcinku środkowym lub dolnym wykazało istotną poprawę czynności jelit w porównaniu zarówno z treningiem mięśni dna miednicy, jak i ze standardową opieką (Liu 2019). Badanie było względnie duże, lecz nie jest jasne, jak obliczono wymaganą liczebność próby; nie zastosowano obiektywnych miar wyniku ani nie oceniono przestrzegania zaleceń interwencji przez uczestników.

Inne dobrze przeprowadzone badanie RCT (n=56) (Cho 2021) oraz analiza okresowa badania (Kye 2016), dotyczące stosowania biofeedbacku u pacjentów z rakiem odbytnicy po operacji oszczędzającej zwieracze, nie wykazały różnic w zakresie nasilenia nietrzymania stolca (pierwszorzędowy punkt końcowy badania). Wykazano jednak trend do poprawy nasilenia nietrzymania płynnego stolca po 12 miesiącach w grupie otrzymującej biofeedback, trend to poprawy stabilności średniego ciśnienia spoczynkowego zwieraczy oraz poprawę maksymalnego progu czucia defekacji. Obie grupy w tym badaniu otrzymały także zalecenie samodzielnej rehabilitacji, np. wykonywania ćwiczeń Kegla. Wielkość próby była zaplanowana statystycznie, a badanie dobrze opisane, choć podano niewiele informacji o samej interwencji biofeedbacku.

Nierandomizowane retrospektywne badanie kohortowe (n=61) także oceniało biofeedback u pacjentów z rakiem odbytnicy i wykazało różnice w maksymalnym ciśnieniu spoczynkowym zwieraczy, maksymalnym ciśnieniu skurczowym oraz pojemności odbytnicy w porównaniu ze zdrowymi ochotnikami (Liang 2016). Mimo że badanie było dobrze przeprowadzone, jako badanie kohortowe nie pozwala ono kontrolować wpływu czasu interwencji, zaangażowania uczestników, innych rodzajów kontaktu z terapeutą ani form leczenia na osiągane wyniki

Trzymanie moczu

Dobrze przeprowadzone badanie RCT (n=31) dotyczące treningu mięśni dna miednicy z biofeedbackiem EMG u mężczyzn poddawanych radykalnej prostatektomii z powodu raka gruczołu krokowego nie wykazało istotnych różnic w zakresie nietrzymania moczu w porównaniu ze standardową opieką (de Lira 2019). Liczebność próby była nieco mniejsza od wymaganej statystycznej i nie stosowano obiektywnych pomiaru.

Prospektywne badanie kohortowe (n=116) wykazało, że biofeedback z użyciem ultrasonografii w połączeniu z treningiem mięśni dna miednicy istotnie skrócił średni czas powrotu trzymania moczu u mężczyzn poddawanych radykalnej prostatektomii w porównaniu z samym treningiem mięśni dna miednicy. Próba nie była jednak zaplanowana statystycznie, a przydział do grup częściowo zależał od preferencji pacjentów (Yoshida 2018).

Zdrowie psychiczne i funkcje poznawcze

Jeden przegląd systematyczny obejmujący sześć badań oraz trzy dodatkowe badania RCT dotyczyły wyników w zakresie zdrowia psychicznego lub funkcji poznawczych.

W badaniu RCT (n=56) porównano trening neurofeedbacku alfa-theta z terapią opartą na uważności (mindfulness) u pacjentów z różnymi typami nowotworów. Wykazano, że napięcie, depresja i lęk zmniejszały się po biofeedbacku w podobnym stopniu jak po treningu uważności, natomiast nie obserwowano zmiany w zakresie ruminacji (Fink 2023). W badaniu nie było grupy kontrolnej (bez leczenia), a badanie miało zbyt małą moc statystyczną.

W badaniu RCT (n=81) oceniano skuteczność biofeedbacku elektromiograficznego (EMG), biofeedbacku temperatury skóry i treningu relaksacyjnego w zmniejszaniu awersji do chemioterapii u pacjentów onkologicznych z wywiadem lęku lub prawdopodobieństwem wystąpienia lęku (Burish 1992). Wykazano, że pacjenci, którzy przeszli trening relaksacyjny, ale nie sam biofeedback, doświadczali zmniejszenia lęku i redukcji pobudzenia fizjologicznego podczas chemioterapii w porównaniu z grupą bez interwencji. Badanie to było dobrej jakości, jednak ze względu na sześć grup interwencyjnych trudno określić wpływ zastosowania samego biofeedbacku. Liczebność poszczególnych grup była mała i nie jest jasne, czy badanie miało odpowiednią moc statystyczną.

Przegląd systematyczny Hetkampa oceniał wpływ określonych typów biofeedbacku, neurofeedbacku i biofeedbacku EEG, u osób chorych na nowotwory (Hetkamp 2019). Uwzględniono sześć badań: trzy badania RCT (n=71, n=71 i n=82), jedno badanie obserwacyjne (n=223) i dwa opisy przypadków. Autorzy stwierdzili, że neurofeedback może być pomocny w łagodzeniu zaburzeń funkcji poznawczych. Mimo, że przegląd przeprowadzono prawidłowo, metaanaliza nie była możliwa z powodu heterogeniczności ujętych badań, a nawet możliwości syntezy narracyjnej były ograniczone. W opisanym wyżej badaniu RCT Finka nie stwierdzono zmian w zakresie zaburzeń funkcji poznawczych pomiędzy grupą, u której stosowano biofeedback, i grupie otrzymującej terapię mindfulness (Fink 2023, n=56).

Jakość życia

Przegląd systematyczny Li (2022) konkludował, że biofeedback poprawiał zależną od zdrowia jakość życia u pacjentów z rakiem jelita grubego, choć nie przeprowadzono metaanalizy dla tego punktu końcowego.

Badanie RCT Finka wykazało poprawę jakości życia pod wpływem biofeedbacku u pacjentów z różnymi typami nowotworów w porównaniu z terapią uważności, lecz badanie miało małą moc statystyczną (Fink 2023, n=56; patrz część „Zdrowie psychiczne i funkcje poznawcze”).

Ból

Przegląd systematyczny Hetkampa stwierdzał, że wszystkie uwzględnione badania prowadzone u dorosłych wykazywały poprawę w zakresie występowania bólu, lecz nie przeprowadzono analizy ilościowej dla tego punktu końcowego, a przegląd miał ograniczenia (Hetkamp 2019; patrz część „Zdrowie psychiczne i funkcje poznawcze”).

Małe badanie RCT (n=37) dotyczące treningu relaksacyjnego wspomaganego biofeedbackiem u chorych z zaawansowanymi nowotworami wykazało istotne zmniejszenie natężenia bólu w porównaniu ze standardową opieką (Tsai 2007). Badanie było jednak ograniczone małą, niezaplanowaną statystycznie próbą, dużym odsetkiem rezygnacji z udziału w leczeniu oraz niejasną metodą randomizacji.

Nudności i wymioty wywołane chemioterapią

Badanie RCT Burisha wykazało, że we wszystkich trzech grupach stosujących trening relaksacyjny nudności podczas chemioterapii zmniejszyły się w porównaniu z grupami, które nie otrzymały terapii relaksacyjnej (Burish 1992; patrz część „Zdrowie psychiczne i funkcje poznawcze”). Sam biofeedback EMG i sam biofeedback temperatury skóry zmniejszały niektóre wskaźniki pobudzenia fizjologicznego, ale nie zmniejszały nasilenia objawów awersji do chemioterapii.

Sen i zmęczenie

Przegląd systematyczny Hetkampa wskazywał, że neurofeedback może pomagać w łagodzeniu zmęczenia, ale wnioski z tego przeglądu są bardzo ograniczone (Hetkamp 2019; patrz część „Zdrowie psychiczne i funkcje poznawcze”).

Fink nie stwierdził zmian w zakresie zmęczenia po zastosowaniu biofeedbacku u pacjentów z różnymi typami nowotworów (Fink 2023, n=56; patrz część „Zdrowie psychiczne i funkcje poznawcze”).

Badanie RCT Hasuo (2023, n=50) oceniało biofeedback wobec akcji serca u pacjentów z nieuleczalnymi nowotworami i zaburzeniami snu, porównując sesję przeprowadzoną w klinice połączoną z ćwiczeniami domowymi z samodzielną sesją w klinice. Grupa ćwicząca w domu uzyskała większą poprawę efektywności snu i redukcję zmienności akcji serca. Wielkość próby badania wydaje się odpowiednia, choć w publikacji brakuje wielu szczegółowych danych

Nakłucie portu naczyniowego

Savas (2024b) porównał zastosowanie oddechowej gry w wirtualnej rzeczywistości wykorzystującej biofeedback ze standardową praktyką stosowaną podczas nakłucia portu naczyniowego u dzieci w wieku 6–12 lat leczonych onkologicznie (n = 62). Stwierdzono zmniejszenie bólu, strachu, lęku i częstości oddechów oraz większą satysfakcję. Badanie RCT było dobrze przeprowadzone.

Czy to bezpieczne?

Biofeedback jest zasadniczo uznawany za metodę bezpieczną.

Działania niepożądane

Działania niepożądane są zwykle łagodne i przemijające; obejmują bóle głowy, zmęczenie lub dyskomfort emocjonalny (Nat Med 2020). Raportowano, że biofeedback EEG może wiązać sięz obniżeniem lub podwyższeniem progu drgawkowego (Ernst 2008; Nat Med 2020).

Jedno z badań analizowanych w tym podsumowaniu oceniało bezpieczeństwo biofeedbacku i nie stwierdziło występowania zdarzeń niepożądanych (Hasuo 2023).

Przeciwwskazania

Wyrażano obawy dotyczące stosowania tej interwencji u osób z padaczką (patrz wyżej) (Ernst 2008; Nat Med 2020).

Interakcje

Brak znanych interakcji.

Tabela dowodów

Tabela 1. Kontrolowane badania kliniczne biofeedbacku w onkologii (listopad 2024 r.)

Odniesienie

Ava Lorenc, CAM-Cancer Collaboration. Biofeedback . Listopad 2024 r.

Historia dokumentu

Ostatnio zaktualizowany w październiku 2024 r. przez Avę Lorenc. Zaktualizowany w 2020 r., listopadzie 2015 r., listopadzie 2013 r. i wrześniu 2012 r. przez Helen Cooke. Podsumowanie opublikowane po raz pierwszy w sierpniu 2011 r. przez Helen Cooke.

Zdjęcie: Mostphotos.com